¡Arde Portugal! (Novamente)

O verán pasado arderon máis de 400.000 hectáreas, o 4,5% da súa superficie.

Confederação Portuguesa dás Associações de Defesa do Ambiente publicou estes datos na Revista O Ecoloxista nº 38.

Desde hai moito tempo os incendios forestais constitúen un grave problema en Portugal. Todos os anos, no verán, pode dicirse con propiedade que o país se queima. En 2003 a situación adquiriu dimensións catastróficas, debido á extraordinaria onda de calor que sufrimos. Os sistemas de protección civil, prevención e combate dos incendios non tiveron capacidade de resposta e nalgún caso a situación fíxose insustentable. Os problemas estruturais e conxunturais, non sendo propiamente unha novidade, quedaron ao descuberto. Resultado: a área que se queimou este ano foi a maior na historia de Portugal.

As causas desta catástrofe recorrente son múltiples, na súa maioría estruturais:
– Na vexetación predomina o cultivo de piñeiro e eucalipto, especies altamente combustibles, debido respectivamente ás resinas e aos aceites. Estes terreos son moito máis vulnerables ao lume que os ocupados por carballos, alcornoques, aciñeiras e outras especies autóctonas.
– Todo o espazo rural e forestal está desertificado en termos humanos; as aldeas están envellecidas por mor da emigración ás cidades e o uso da vexetación alterouse substancialmente. Disto dedúcense tres efectos que contribúen á vulnerabilidade ao lume: primeiro, os terreos que hai algunhas décadas estaban destinados á agricultura de subsistencia deron lugar a espazos ermos e a manchas dispersas de vexetación; segundo, as masas arbóreas deixaron de ser utilizadas para leña e uso gandeiro; terceiro, desapareceu a poboación das aldeas, primeira forza de prevención e combate dos incendios.
– O Estado mantén apenas un 3% do territorio, correspondendo outro 12% a terreos baldíos case sen xestión. O restante 85% pertence a medio millón de propietarios repartido en superficies cunha dimensión media de 5 hectáreas (aínda menos nas rexións máis vulnerables, e estando frecuentemente a propiedade segmentada en varias parcelas). Como é obvio, semellante situación dificulta calquera xestión coherente. Un ordenamento adecuado só sería posible mediante o asociacionismo agrario, algo que en Portugal está aínda nos seus comezos.
– Os diversos servizos estatais responsables do sector de incendios sofren graves carencias en medios humanos, materiais, de formación e de coordinación, sendo moi escaso o número de reténs.
– Os lumes provocados son frecuentes e raramente penalízanse. Teñen dúas orixes principais: os pirómanos (influídos negativamente polas mensaxes morbosos dos medios de comunicación) e os intereses económicos ou persoais.
– A neglixencia é igualmente frecuente e tamén poucas veces penalízase, tendo a súa orixe principalmente en lumes fóra de control, cabichas e fogueiras mal apagadas.

PUBLICIDADE EN XORNAL GALEGO

En síntese, Portugal sofre unha situación estrutural que propicia os incendios forestais. Esta catástrofe non vén dada por unha maldición ou un destino fatal, senón que ten a súa orixe na ausencia dunha política forestal estratéxica e coherente. Coyunturalmente, en 2003 engadíronse unhas circunstancias desgraciadas como unha primavera relativamente chuviosa que incrementou a carga térmica da masa forestal, un verán anormalmente quente, e un novo esquema de coordinación na prevención e combate dos incendios que non foi debidamente contrastado e que acabou por fallar nos momentos máis críticos.

Consecuencias

As consecuencias dos incendios a estas escalas son moi graves: en primeiro lugar, a perda de vidas humanas e outros bens materiais, ademais do dano a outros valores económicos do campo, desde a madeira aos froitos, pasando polo mel ou polos valores paisaxísticos ou turísticos; a perda de valores ecolóxicos; a desregulación do ciclo hídrico, con fenómenos de erosión, obstrucións das canles dos ríos, aumento da escorrentía superficial e, por tanto, da frecuencia e dimensión das crecidas, redución de recárgaa de acuíferos co consecuente agravamento das secas; a contaminación provocada polo incendio, incluíndo a emisión de gases de efecto invernadoiro.

Solucións

Pódense apuntar seis conxuntos de medidas para solucionar os incendios forestais:

1. Crear estratexias de desenvolvemento sustentable nas zonas forestais. Hai que pensar que bosques queremos ter ao final do século XXI e construír as políticas forestais a partir deste pensamento. Os bosques, entendidos como valor estratéxico, teñen que ser planeados a cen anos: serán os nosos fillos e netos quen recollerán os resultados das boas ou malas medidas que tomemos hoxe, tal e como nós estamos agora pagando a factura dos erros cometidos polos nosos pais e avós.

2. O fomento das especies autóctonas. Debemos apostar pola expansión das especies autóctonas (carballos, castiñeiros, cerdeiras?) por diversos motivos: a longo prazo producen maior rendemento por hectárea, serven para aplicacións como mobiliario ou construcións de calidade; son máis compatibles co uso múltiple do campo (pastoreo extensivo, apicultura, turismo rural?); son menos vulnerables aos incendios; son mellores para a conservación do chan e a regulación do ciclo hídrico; teñen rotacións máis longas e maior biomasa, sendo máis eficaces como sumidoiros de carbono.

Con todo, hai dous condicionantes para esta expansión: o estado lamentable dos chans e o longo tempo de recuperación da cuberta vexetal. O primeiro problema poderá ser parcialmente resolto a través da repoboación cunha mestura de especies, mentres que a solución do segundo pasa necesariamente por establecer políticas de incentivos económicas estatais, como préstamos subvencionados ou alugueres de longa duración.

3. O asociacionismo agrario. Coa maior parte da área forestal en mans de minifundistas o asociacionismo é indispensable para unha xestión consecuente en todas as vertentes: a perspectiva estratéxica, a conservación dos recursos, a racionalidade económica, a produtividade, a certificación dos produtos forestais, a prevención de incendios. O asociacionismo debe ser autónomo e ter unha raíz local, pero debe tamén estar incentivado, apoiado e recoñecido polo Estado, porque se non o tempo de maduración destas estruturas resultará demasiado longo. En relación cos terreos de baldío, será indispensable establecer unhas contrapartidas entre o Estado e quen se aproveitan deles, para conseguir unha xestión adecuada.

4. A intervención do Estado. O Estado debe incrementar a súa actuación sobre os bosques para garantir unha xestión a longo prazo co fin de conservar a natureza, para investigación científica, recreo e reservas económicas e estratéxicas. Deberá corrixir a xestión das áreas de onde é propietario e se é posible, amplialas. Doutra banda terían que constituírse de novo os servizos forestais, hoxe virtualmente desmantelados e diluídos nos servizos agrícolas. Tales servizos deberían estar máis ligados á carteira de Medio Ambiente e Ordenación do Territorio, que á de Agricultura, o que de feito se fai xa nas áreas protexidas.

No terreo, é necesario incrementar os equipos de reténs ou gardas forestais, dedicados á prevención e á primeira intervención na época de lumes e outras formas de prevención de incendios ou de conservación da natureza ao longo de todo o ano (p. ex. mantemento de camiños, vixilancia de lumes controlados, etc.). A experiencia nacional e internacional demostra que estes profesionais son esenciais para a boa xestión das zonas boscosas, e resultan máis eficaces para o combate dos incendios forestais que os bombeiros convencionais.

5. A coordinación no combate aos incendios é necesaria, hai que deixar de lado a lóxica dos feudos e crear sistemas que funcionen.

6. Desmontar os intereses económicos. É lícito sospeitar que moitos incendios están relacionados con intereses económicos diversos, por iso é necesario eliminar as situacións que reportan beneficios despois dun incendio forestal.

En resumo, as solucións para resolver o problema dos incendios forestais non son simples pero están avaliadas e estudadas fai xa moito tempo. O que se necesita é vontade política e enerxía para levalas á práctica.

PUBLICIDADE EN XORNAL GALEGO

O mundo en chamas
Segundo datos de FAO, o 95% dos incendios forestais son provocados por diversas actividades humanas.
Algúns datos dos dramáticos incendios de 2003, ata o 30 de setembro, son:
– Portugal perdeu 417.000 hectáreas, o triplo da media das dúas últimas décadas.
– Na Federación Rusa arderon 23,7 millóns de hectáreas, case a metade da superficie do Estado español.
– En EE UU queimáronse 2,8 millóns de hectáreas.
– Australia perdeu 60 millóns de hectáreas! (máis que a superficie de España) durante os incendios deste ano.

Deixa unha resposta